Nowe publikacje na temat pułkownika Stanisława Hojnowskiego (1893–1939)
(Krzysztof Bogusz)
2026-01-12
Nowe publikacje na temat pułkownika Stanisława Hojnowskiego (1893–1939),
obrońcy Tomaszowa Mazowieckiego we wrześniu 1939 roku
W 2011 r. na portalu brzesko.ws opublikowany został, przez administratora, biogram pochodzącego z Jadownik pułkownika Stanisława Hojnowskiego,(czytaj »).
płk. Stanisław Hojnowski (brzesko.ws)
Zdjęcie pochodzi z niedostępnego już artykułu Zygmunta Jędrzejczaka "13 Dywizja Piechoty Strzelców Kresowych we wspomnieniach"
Osoba pułkownika oraz okoliczności jego śmierci we wrześniu 1939 r. stały się obiektem zainteresowania pochodzącego z Tomaszowa Mazowieckiego Marka Stefańskiego. W ramach swojej pracy naukowo-badawczej przygotował całościową biografię pułkownika Stanisława Hojnowskiego (życie i służba) pod kierunkiem dra hab. Witolda Jarno, profesora Uniwersytetu Łódzkiego.
Co ciekawe Marek Stefański jest absolwentem III Liceum Ogólnokształcące im. Płk. Stanisława Hojnowskiego w Tomaszowie Mazowieckim.
W 2021 r. Marek Stefański obronił swoją rozprawę doktorską - "Pułkownik Stanisław Hojnowski (1893-1939). Biografia obrońcy Tomaszowa Mazowieckiego z września 1939 roku". Recenzentami rozprawy doktorskiej byli: dr hab. Robert Jerzy Majzner (Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie) oraz dr hab. Marek Dutkiewicz (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach).
W rozmowie z portalem Histmag dr Marek Stefański podkreślał, że dotychczasowa literatura na temat Stanisław Hojnowski była bardzo skromna. To stało się impulsem do samodzielnych, szeroko zakrojonych badań archiwalnych. Autor korzystał z materiałów zgromadzonych w archiwach, a istotnym uzupełnieniem były materiały przekazane przez rodzinę pułkownika.
W 2023 r. w ramach serii Biblioteki Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi została wydana książka autorstwa dra. Marka Stefańskiego - "Pułkownik Stanisław Hojnowski (1893–1939). Biografia obrońcy Tomaszowa Mazowieckiego z września 1939 roku", Łódź–Warszawa 2023, 264 s., ISBN 978-83-8229-683-9.
Publikacja przedstawia drogę życiową i wojskową Stanisława Hojnowskiego od młodości, przez służbę w armii austro-węgierskiej, aż po walkę o granice odradzającej się Polski w latach 1918–1921. Kolejne rozdziały ukazują systematyczną karierę w Wojsku Polskim, obejmującą służbę w jednostkach piechoty, dowodzenie w Korpusie Ochrony Pogranicza oraz objęcie dowództwa 45 Pułku Piechoty.
Szczególne miejsce zajmuje okres kampanii polskiej 1939 roku, mobilizacja pułku, walki w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego oraz tragiczna śmierć dowódcy. Całość zamyka rozdział poświęcony pamięci pułkownika w regionie tomaszowskim. Warstwę faktograficzną książki wzbogacają unikalne fotografie i dokumenty pochodzące z archiwów rodzinnych.
Przez wiele lat postać pułkownika Stanisława Hojnowskiego pozostawała niemal nieobecna w powszechnej świadomości. Dziś sytuacja stopniowo się poprawia, szczególnie w wymiarze lokalnym (głównie w Tomaszowie Lubelskim). To tam pułkownik stał się patronem III Liceum Ogólnokształcącego, jednej z ulic oraz ronda. Jego nazwisko zaczęło funkcjonować w przestrzeni publicznej miasta, z którym związany był w czasie kampanii 1939 roku. Poza Tomaszowem Hojnowski pozostaje jednak postacią znaną głównie pasjonatom historii Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej.
W jego rodzinnych Jadownikach pamięć o nim ma dziś skromną, ale mimo wszystko zauważalną dla uważnego obserwatora formę – na pomniku katyńskim na cmentarzu parafialnym znajduje się fotografia pułkownika Hojnowskiego oraz niewielka tabliczka pamiątkowa. Być może i tutaj przyjdzie czas na nadanie ulicy jego imienia.
Jak informuje IPN w swoim sprawozdaniu za 2024 r. Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa w Łodzi zrealizowało w Tomaszowie Mazowieckim wykonanie tablicy upamiętniającej płk. Stanisława Hojnowskiego, obrońcę Tomaszowa Mazowieckiego z września 1939 r., poległego na ulicach miasta. Uroczystość odsłonięcia tablicy umieszczonej na ścianie w kaplicy Pamięci Narodowej im. św. o. Maksymiliana Kolbego w Kościele pw. NMP Królowej Polski odbyła się 6 września 2024 r. Tablicę odsłonili Joanna Żelazko - Wiceprezes IPN oddział w Łodzi. i Andrzej Hojnowski. Tablica powstała z inicjatywy członków Klubu Gazeta Polska II w Tomaszowie Mazowieckim.
Przygotował Krzysztof Bogusz
Bibliografia:
dr Marek Grzegorz Stefański, "Pułkownik Stanisław Hojnowski (1893-1939). Biografia obrońcy Tomaszowa Mazowieckiego z września 1939 roku", streszczenie pracy doktorskiej, [Dostęp-2026-01-11]
Natalia Pachoń, "Marek Stefański: nie zdajemy sobie sprawy z tego, ile zawdzięczamy pułkownikowi Hojnowskiemu", [Dostęp-2026-01-11]
"Pułkownik Stanisław Hojnowski (1893–1939). Biografia obrońcy Tomaszowa Mazowieckiego z września 1939 roku", [Dostęp-2026-01-11] lub w formacie pdf, TUTAJ, [Dostęp-2026-01-11]
Odsłonięcie tablicy poświęconej płk. Stanisławowi Hojnowskiemu, [Dostęp-2026-01-11]
|