Bony folwarczne z Jadownik  (Krzysztof Bogusz)  2026-06-15

W zasobach Muzeum Narodowego w Krakowie znajdują się dwa bony folwarczne z Jadownik. Tego typu kwity chłopi dostawali jako dowód wykonania zobowiązania pańszczyźnianego. Bony z roku 1847 z Jadownik wystawiane są w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego (Muzeum Czapskich). Zdjęcia możemy przeglądać również w Zbiorach Cyfrowych Muzeum Narodowego w Krakowie.

W opisie jaki znajduje się na stronie Muzeum Narodowego w Krakowie pod eksponatami z Jadownik możemy przeczytać krótką historię bonów.

„Po zniesieniu w 1807 roku poddaństwa chłopów w zaborze austriackim pojawiła się potrzeba zastąpienia odrabianej pańszczyzny pracą najemną i regulowania zapłaty za nią często już na polu. Problem ten rozwiązano przez emisję bonów folwarcznych lub innych znaków umożliwiających regulowanie należności i wymianę ich na monetę obiegową. Można było nimi płacić w wyznaczonych przez dziedzica karczmach i szynkach dworskich. Przed powstaniem listopadowym dniówka piesza równała się 1 złotemu, dniówka sprzężajna, tzn. z zaprzęgiem wołów lub koni była, warta była 2 złote. Za pracę w zimie płacono z reguły mniej niż w lecie. Przepracowanie całego dnia przez mężczyznę liczono jako jedną dniówkę, natomiast przez kobietę czy dziecko tylko jako połowę. Bony wsi Jadowniki z 1847 roku na dzień ręczny i dzień sprzężajny należą do bardzo ciekawych i rzadkich.”

Bony z Jadownik mają wymiary: wysokość: 40 mm, szerokość: 64 mm. Na każdym znajduje się ilustracja przedstawiająca chłopów przy pracy. Z racji panującego analfabetyzmu – bony miały formę graficzną przedstawiająca rodzaj danej pracy wykonywanej przez chłopów na rzecz dworu.

Miejsce ekspozycji: Muzeum Narodowe w Krakowie / Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego. Właściciel: Muzeum Narodowe w Krakowie

Dzień ręczny - na pierwszej rycinie widzimy dwie osoby pracujące w polu: mężczyznę w tradycyjnym stroju (sukmana, wysoka czapka) z motyką o raz pochyloną kobietę w chuście i fartuchu zbierającą prawdopodobnie ziemniaki.

Bon z Jadownik (1847 r.) – za dzień ręczny
źródło: Tutaj [Dostęp:2026-06-15]

Dzień sprzężajny - z kolei druga rycina ukazuje dwóch mężczyzn w tradycyjnych strojach chłopskich, orzących pole pługiem koleśnym zaprzężonym w dwa woły. Jeden z nich kieruje pługiem, a drugi pogania zwierzęta batem. Pług koleśny to narzędzie które składa się z właściwego korpusu płużnego oraz koleśnicy – dwukołowego wózka podporowego.
W obu przypadkach na odwrocie bonów mamy dopisek pismem ręcznym – 1847 Zelenski Jadowniki. Z przodu znajdują się nieczytelne napisy – być może nazwiska.

Bony z Jadownik (1847 r.) – za dzień sprzężajny
źródło: Tutaj [Dostęp:2026-06-15]

Dominium Jadowniki było majątkiem ziemskim obejmującym Jadowniki oraz Maszkienice. W połowie XIX wieku jego właścicielem był hrabia Witold / Wit Żeleński herbu Ciołek. Po 1848 roku, wraz ze zniesieniem pańszczyzny, dawne przymusowe powinności ustały, choć część mieszkańców wsi nadal pracowała dla dworu, już nie z obowiązku, lecz za wynagrodzeniem. Według zachowanych przekazów było to zwykle około 22 dni w roku.

Szczególnie ciekawy jest zapis dotyczący pamięci o ostatnim właścicielu Maszkienic. Starsze pokolenie mieszkańców miało wspominać hrabiego Żeleńskiego jako „pana dobrego i sprawiedliwego”. Dowodem tego stosunku miały być wydarzenia z 1846 roku - gdy podczas rabacji bandy chłopów z obcych wsi napadły na dwór i chciały zamordować właściciela, miejscowi mieszkańcy mieli nie dopuścić do tragedii, broniąc zarówno hrabiego, jak i dworu.

1. Jadowniki, bon na dzień ręczny, 1847, Muzeum Narodowe w Krakowie
2. Historia Jadownik, Wikipedia Tutaj [Dostęp:2026-06-15]
3. Magdalena Smolska-Kwinta, Zb. Stós, "Posiadłość Wilhelma hr. Żeleńskiego w Państwie Brzesko w 1831 r.", TUTAJ»
4. Dr. Juljan Talko-Hryniewicz. "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", tom 1, Kraków 1920.