Historia najdawniejsza wsi Mokrzyska i Bucze

Andrzej Pasula

Fragmenty przygotowywanej do druku książki pt. "Pasulowie z Bucza. Historia rodziny"

Historia Szczepanowa. 

Nie jest błędem łączenie dziejów Szczepanowa z okolicznymi wsiami: Mokrzyską, Buczem czy Przyborowiem. Przeciwnie - położenie i ukształtowanie terenu wskazują, że  powstał tu klucz kilku miejscowości, gospodarczo powiązanych ze sobą z centrum administracyjnym w Szczepanowie. Szczepanów był siedzibą rycerskiego rodu Turznitów, którego korzeni należy upatrywać w Prusach (z Turzynitów pochodzili rodzice św. Stanisława).

Według podania, rodzice przyszłego świętego byli właścicielami Szczepanowa  i to oni zbudowali w Szczepanowie pierwszy kościół[1].  Po otrzymaniu godności biskupiej św.Stanisław pozbył się spadku po rodzicach, można domniemywać, że Szczepanów został odkupiony przez krewnych biskupa z rodu Turznitów. W dwieście lat po śmierci biskupa Stanisława doszło do jego kanonizacji: w Asyżu i rok później, w Krakowie. Z tej okazji odbudowano w Szczepanowie stary, drewniany kościół, pochodzący jeszcze z fundacji rodziców Świętego. Sąsiednia Mokrzyska była tymczasem wsią królewską, aż do czasów Kazimierza Wielkiego. Wówczas to doszło do zawarcia umowy zamiany pomiędzy królewskim skarbnikiem a Turznitami: w zamian za oddaną skarbowi wieś Czasławice nad Rabą, otrzymali Turznici Mokrzyskę. Najwyraźniej dążyli oni do scalenia ziem wokół gniazda rodu w Szczepanowie.

Jednak plany Turznitów zostały pokrzyżowane przez rosnącą w siłę rodzinę Leliwitów - Melsztyńskich. Melsztyńscy zaczęli kawałek po kawałku odkupywać klucz szczepanowski od Turznitów  i około roku 1450 przejęli już wszystkie ich posiadłości.

Około roku 1470 urząd proboszcza szczepanowskiego objął Jan Długosz. Długosz zbudował w Szczepanowie nowy kościół, murowany, który przetrwał do dziś. Ostatnim właścicielem Szczepanowa z Melsztyńskich był Jan. Jan Melsztyński był człowiekiem niezwykle pobożnym, żarliwie pragnącym odbyć pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Modlił się, aby dane mu było zrealizować to pragnienie – za poradą księdza zbudował nawet kapliczkę w miejscu urodzin św.Stanisława w Szczepanowie.  Rada okazała się skuteczna, bo już rok później, w 1512 roku, teść Jana Melsztyńskiego zgodził się pożyczyć mu ogromną sumę pieniędzy potrzebną na podróż do Jerozolimy pod zastaw klucza szczepanowskiego. Melsztyński odbył szczęśliwie podróż do Grobu Pańskiego i powrócił do Pomianowej ale nigdy nie wykupił zastawu od swego teścia. Tak oto Szczepanów przeszedł w ręcę Czernych, mieszczan krakowskich, których fortuny dorobili się na handlu bocheńską solą.

Pod koniec XVI wieku w Szczepanowie powstała szkoła parafialna, która uczyła podstaw czytania i pisania niektóre z dzieci. W 1612 roku klucz szczepanowski kupują Lubomirscy, za ich czasów, Szczepanów przeżywał lata świetności. Stanisław Lubomirski wystarał się o prawa miejskie dla Szczepanowa, sprowadził włoskich architektów, wytyczył rynek, odnowił kościół parafialny i zbudował nowy kościół w miejscu kościółka postawionego 200 lat wcześniej przez Jana Melsztyńskiego. Stanisław Lubomirski zmarł jednak wkrótce, zanim większość jego pomysłów związanych ze Szczepanowem ujrzała światło dzienne.

W czasie potopu szwedzkiego Szczepanów został złupiony a miejscowa karczma spalona. Lubomirscy już nigdy nie przywrócili mu dawnej świetności, a wkrótce oddali go Potockim jako wiano Marii Lubomirskiej. W  1772 Szczepanów w wyniku I rozbioru Polski dostaje się pod zabór austriacki. W 1827 Szczepanów liczy prawie 500 mieszkańców, ta liczba nie zmieni się przez najbliższe pół wieku.  Dopiero wydany w 1890 roku Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego odnotowuje wzrost ludności o blisko 50 osób. W latach 1913-1914 powstał nowy, duży kościół parafialny w Szczepanowie.  

Historia najdawniejsza wsi: Mokrzyska i Bucze  

Mokrzyska – zwana dawniej także Mokrzeszka lub Mokrzeska swą nazwę wywodzi od rozległych mokradeł, które w przeszłości ją otaczały a torfowiska i obszary podmokłe występują tu do dziś i są częścią Bratucickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu[2].

Mokrzyska, podobnie jak i okoliczne miejscowości powstała w miejscu wydartym odwiecznej puszczy, która ciągnęła się wówczas od Krakowa po obu stronach Wisły aż po Sandomierz  (nędzne jej resztki zwą się dzisiaj: Puszczą Niepołomicką).

Była to kolonizacja wczesno-średniowieczna, datowana na wiek X, gdy dopiero kształtowała się władza Piastów Wielkopolskich. Piaści podbijali kraj Wiślan, dla utrwalenia swej władzy zakładając na podbitych terenach obozy warowne.

Jeden z takich obozów prawdopodobnie mieścił się w nieodległym Wojniczu, a z czasem przekształcił się w pierwszy na tych terenach gród z administracją państwową i kościelną[3]. Notowany w dokumentach już na początku X wieku Szczepanów, będzie przynależał do dekanatu wojnickiego właśnie.

Nowe ziemie pozyskiwano poprzez wypalanie i karczowanie lasu. Zajmowali się tym sprowadzani przez księcia (urzędnika królewskiego) koloniści zwani „hospites” (czyli: goście). Wiele okolicznych wsi w swej nazwie zachowało dowód swego „leśnego” pochodzenia: Przyborów (bo: przy borze, zwany dawniej:Przyborowie), Bucze (od buczyny, czyli lasu bukowego),Dąbrówka, Buczków, Dębina, Borek, Jodłówka. Istnieje wreszcie przypuszczenie, że także nazwę: „Szczepanów” wywodzić należy od „szczepy” czyli żywicznego drzewa sosnowego[4].

Powstała więc Mokrzeszka na miejscu leśnych bagien i mokradeł, początkowo jako wieś królewska. Pierwsze zapisy o wsi pochodzą z 1364 roku. Wówczas to król Kazimierz Wielki sprzedał ją rodzinie Czesława Turzynity. Mokrzyska otrzymała wtedy prawa miejskie a jej właściciele podpisywali się  od tej pory: „z Mokrzesk”.

Początek XIV wieku to okres kłopotów finansowych Turzynitów, którzy stopniowo zaczynają sprzedawać swoje udziały głównie w ręce Melsztyńskich. I tak, Świętochna, żona Andrzeja z Mietniowa sprzedaje w 1400 r. swą część w Mokrzeskach i Szczepanowie za 150 grzywien Elżbiecie, żonie Spytka z Melsztyna, wojewody krakowskiego, wraz z prawem patronatu nad kościołem szczepanowskim. W 1407 r. Jan i Spytek Melsztyńscy (potomkowie Elżbiety i Spytka) kupują za 100 grzywien grunty w Mokrzeskach od Wrochny, wdowy po Mieszku z Mokrzesk. Nabywają też działy od Janusza Małdrzyka, jego żony Elżbiety i Wojciecha ze Szczepanowa. Wreszcie w roku sławetnej bitwy grunwaldzkiej, za 100 grzywien kupują od Pełki Turzynity z Mokrzesk ostatnie jego udziały w Mokrzeskach i Szczepanowie.

W połowie XV wieku obie te wsie w całości były już w posiadaniu Spytka i Jana Melsztyńskich.

O tym właśnie okresie pisze Jan Długosz[6]: “ Mokrzeszka – wioska należąca do parafii Szczepanów, której właścicielem był Spytek Melsztyński herbu Lelywa (Leliwa). W tej wiosce są łany kmiece i jedna karczma; wioska mająca pola, lasy, z których za użytkowanie brał dziesięciny biskup krakowski”.  

Niektóre wsie Melsztyńskiego graniczyły z królewszczyznami. Do takich wsi należały: Mokrzyska, które od królewskiej wsi Jadowniki dzieliła rzeczka Jasionka. Na podstawie umowy z 1472 r. stawy po obu brzegach Jasionki podzielone zostały w ten sposób, że jeden należeć miał do króla, a drugi do Melsztyńskiego.  W 1487 r. Spytek darował kościołowi parafialnemu w Brzeżku (Brzesku) pod wezwaniem Św. Jakuba (kościół ten zbudowano w 1447 r.) staw Zabierzowski, młyn mokrzyski na rzece Łętowinie, karczmę w Jasieniu, a także pole i łąki między stawem zwanym Grądy i stawem Nowym.

W 1503 r., na rok przed śmiercią, Spytek oddał zamek Melsztyn z przyległymi wsiami, miasto Brzeżek i wsie: Pomianowa, Jasień, Okocim, Poręba, Mokrzyska, Brzezowiec i Szczepanów pierworodnemu synowi Janowi, zastrzegając sobie tylko dożywocie na tych posiadłościach. Jan ożenił się z Agnieszką z Witowic Czernówną, córką Pawła Szworca czyli Czernego, mieszczanina krakowskiego, który dorobiwszy się znacznego majątku na wielickim żupnictwie, został szlachcicem, a następnie wojskim krakowskim, starostą nowokorczyńskim i brzesko-kujawskim.

W 1512 r. Jan wyruszył do Ziemi Świętej, gdzie uzyskał tytuł rycerza Grobu Chrystusowego. Po powrocie do kraju zmarł w 1517 r. w pobliskiej Pomianowej.

Pozostałości olbrzymiej niegdyś fortuny Melsztyńskich, zdołała wdowa po nim, Agnieszka, utrzymać w swych rękach. W 1581 r. miasto Brzeżek, a z nim wsie: Jasień, Okocim, Pomianowa, Mokrzyska, Szczepanów i Brzezowiec, należały już do Czernych, spadkobierców Agnieszki.

Wg. księgi poborów województwa krakowskiego z tego roku, Mokrzeska  miała 7 łanów kmiecych, 9-ciu zagrodników z rolą, 1 rzemieślnika i 4 chałupników; Przyborowie 3 łany kmiece, 6 zagrodników z rolą i 4-ch bez roli, 2  komorników z bydłem i 2 bez bydła, Łęnki 5 łanów kmiecych, 2 zagrodników bez roli, 1 komornik z bydłem i 5 bez bydła, 4 rzemieślników; Sczepanów: 1,5 łana kmiecego, 7 zagrodników z rolą. Posiadłości te pozostają w rękach Czernych do XVII w.

W roku 1596, z okazji wizytacji biskupiej w Szczepanowie, księga parafialna po raz pierwszy odnotowuje także nazwę: „Bucze”, choć sama osada istniała prawdopodobnie już od dawna. Wśród zapisów w najstarszej księdze metrykalnej ze Szczepanowa, z początku XVII wieku odnajdujemy także Bucze.

W roku 1615 wraz ze Szczepanowem, Mokrzyska  przechodzi jako część klucza wiśnickiego w ręce rodziny Lubomirskich, najpotężniejszego wówczas rodu magnackiego w Małopolsce. Nieco później zapewne niż samo Bucze powstał przysiółek „Zagrody”. Zagrody to często spotykana  w Polsce nazwa części wsi – wywodzi się od osiadłych tu dawno temu zagrodników (łac. hortulani)  czyli gospodarzy z kawałkiem pola i chałupą. Osada zagrodników była zwykle biedniejszą częścią wsi, bardziej liche tu były pola lub dawne pastwiska.

Wiek XVII rozpoczął się od wojny z Turcją, tatarskie podjazdy zapuszczały się w głąb Rzeczpospolitej siejąc śmierć i zniszczenie. Pamiątką po takim właśnie, krwawym najeździe tatarskim ma być krzyż stojący do dziś w Zagrodach, przy ścieżce do kościoła, a obok drogi „od figury”, w miejscu, gdzie zakręca ona przy starym domu Borowców[7]. Kolejny najazd – szwedzki z lat: 1655-1660 (zwany popularnie: „potopem”), przyczynił się do ogromnego upadku całej Małopolski. Zniszczone zostały: Brzesko, Radłów i Wojnicz. Szwedzi złupili także wszystkie okoliczne wsie, spalili młyny i gospody, zrabowali kościoły[8]. W czasie wojny zarówno Szwedzi (oraz ich niemieccy i węgierscy sprzymierzeńcy)  jak i Polacy, żyli kosztem miejscowej ludności. Szwedzi nałożyli na cały okupowany kraj dotkliwy system kontrybucji i rekwizycji żywności, w wymiarze znacznie większym niż płacony dotąd do skarbca polskiego króla.

W roku 1710 z powodu braku męskiego dziedzica klucza wiśniowieckiego z rodu Lubomirskich, właścicielem dóbr, staje się marszałek wielki litewski, Paweł Sanguszko. Jednak już w roku 1752 marszałek wielki koronny Stanisław Lubomirski odkupuje dobra od Sanguszki.

W 1772 roku w wyniku rozbioru Polski Mokrzyska znalazła się w zaborze austriackim, a po reformie administracyjnej, od 1782 roku, wieś należała do cyrkułu bocheńskiego.  Brak męskiego dziedzica z małżeństwa Stanisława Lubomirskiego i Izabeli (Elżbiety) Czartoryskiej, wojewodzianki ruskiej, spowodował, że w 1816 roku majątek Lubomirskich przeszedł w posiadanie ich córki, Aleksandry. Aleksandra Lubomirska wniosła swoje dobra w posagu mężowi, hrabiemu Stanisławowi Kostce Potockiemu. Potoccy władali Mokrzyską przez kilkadziesiąt lat[9]. W wyniku kolejnej reformy administracyjnej, przeprowadzonej w zaborze austriackim w 1867 r., zniesiono cyrkuły, a Mokrzyska znalazła się w nowoutworzonym powiecie brzeskim.

Około 1872 r. Mokrzyska z całym kluczem wiśnickim przechodzi jako wiano, w posiadanie ordynata Tomasza hrabiego Zamoyskiego, który żeni się z Marianną (Marią) Potocką.

Wydany pod koniec XIX wieku wielki Słownik geograficzny Królestwa Polskiego tak oto opisuje Mokrzyskę z roku 1885: „Mokrzyska z Buczem, wieś, dawniej miasteczko (tak je zwie Dykc. Echarda), po­wiat brzeski, parafia rzym.-katol. Szcze­panów. Odl. o 4'5 kil. od stacyi kolei żel.w Słotwinie, leży w podmokłej równinie 244m. npm., nad potok. Łętownią, dopływem Uszwicy. Tę ludną osadę otacza od zach. las Krzeczowski, od płn.-zach. las  Bartusicki, od płn. las Lachmaniec, a od wsch. las Okachoł. Te lasy są częściami puszczy niepołomskiej, składają się przeważnie z buków. Na płn. od M. leży pod lasem przys. Bucze.  Z całej ludności 2347 rzym.-kat. przebywa 2143 w M., 186 w Buczu, a 18 na obszarze więk. pos . [posiadłości większej – czyli grunty należące do właściciela wsi- wyj. autora]  Pos. więk. jest częścią klucza wiśnickiego Maryi hr. ordynatowej Zamoyskiej i wynosi 317 mr. roli, 205 mr. łąk i ogr., 41 pastw, i 7 mr. lasu; pos. mniej. 1198 mr. roli, 655 mr. łąk i ogr., 482 mr. pastw. i 50 mr. lasu. Gleba jest tutaj urodzajna i z każdym rokiem więcej osuszaną. Za Długosza (Lib. Benef.,269) M. były własnością Spytka Melsztyńskiego, w późniejszych czasach własność ks.Lubomirskiej, marszałkowej kor., przeszła wraz z Wiśniczem na rodzinę hr. Potockich z Zatora. Ludność pracowita i zamożna, ale niema we wsi dotąd szkoły[10].„

Wreszcie w 1893 r. wraz z dobrami wiśnickimi kupuje ją Maurycy Straszewski – profesor filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Straszewski jednak kupował ziemię głównie z myślą o parcelacji i odsprzedaży w niewielkich kawałkach, miejscowym gospodarzom. W Mokrzysce, w ciągu kilku lat, chłopi rozkupili dawne posiadłości Zamoyskich. W  1900 roku podobnie stało się w Buczu, gdzie 40 nabywców odkupiło od profesora, rozparcelowane wcześniej, pola folwarczne. Mniej więcej w tym samym okresie w Mokrzysce postaje wreszcie szkoła z oddziałem w Buczu. 

Działania wojenne, zimą 1914/15, mimo iż toczyły się w bezpośredniej bliskości, nie spowodowały większych zniszczeń. Bodaj najdotkliwszą stratą był pożar starego kościoła w Szczepanowie. Po wojnie następuje szybki wzrost liczby ludności, budują się nowe domy, powiększa się obszar wsi.

Sama Mokrzyska zostaje uszczuplona o obszar Bucza, które w 1929 staje się samodzielną wsią. Część domów z Mokrzyski otrzymuje nowe numery w Buczu.

W 1945 mieszkańcy Bucza podejmują inicjatywę budowy własnego kościoła. Kościół powstaje w ciągu dwóch lat i zostaje uroczyście poświęcony 24 sierpnia 1947 przez  dziekana brzeskiego, ks. Jakub Stosura, który, nadał jej tytuł: „Przeniesienia Relikwii Św. Stanisława B. i M.” W 1951 biskup tarnowski powołał do życia nową parafię pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Buczu. W chwili utworzenia parafia liczyła ponad 1300 wiernych[11],  prócz Bucza, należały do niej także: Bratucice i część Borku. 

Marzec, 2008

Autor: Andrzej Pasula, lat 40. 

Z Mokrzyską i Buczem połączony więzami rodzinnymi. Informatyk z zawodu, z zamiłowania historyk.

Także administrator i redaktor strony www.kozmice.pl - małej wsi z Pogórza Wielickiego.