SYNOD BISKUPA KRZYSZTOFA ANTONIEGO SZEMBEKA 1720

Kolejny synod odbył się w Warszawie. Już od roku 1664, kiedy rządy diecezją przejął biskup Stefan Wierzbowski (1663 — 1687), biskupi poznańscy chętniej przebywali w Warszawie, pilnując tam swoich; spraw na dworze królewskim i na sejmach. Wierzbowski przybrał nawet, choć nieprawnie, tytuł. biskupa poznańskiego i warszawskiego. Podobnie i biskup Krzysztof Antoni Szembek (1716—1720), czuł się bardziej związany z Warszawą, Traktował zresztą biskupstwo poznańskie jedynie jako etap w karierze kościelnej; po trzech latach rządów diecezją poznańską przyjął w 1719 r. nominację królewską na biskupstwo włocławskie, by w 1739 r. osiągnąć prymasowską stolicę gnieźnieńską, idąc w ślady swojego brata stryjecznego Stanisława, który stolicę gnieźnieńską posiadał w latach 1706 — 1721.

Krzysztof Antoni Szembek pochodził ze Szczepankowa (okazuje się że w archidiecezji poznańskiej mało wiedzą o Szczepanowie!- przyp. Z.S.) i był synem burgra-biego krakowskiego Stanisława oraz Krystyny Zalewskiej. Po studiach w Krakowie i Rzymie przyjął święcenia kapłańskie w 1692 r.; wkrótce otrzymał kanonikat we Włocławku i Przemyślu, posiadał też plebanię w rodzinnym Szczepankowie.(znowu !- przyp. Z.S.) Stopniowo posuwał się po szczeblach kariery duchownej otrzymując w kapitule włocławskiej archidiakonat pomorski, co łączył równocześnie z oficjalatem gdańskim. Później w kapitule warmińskiej otrzymał najpierw kanonikat, a następnie prepozyturę. Posiadał także kanonikat warszawski, gnieźnieński oraz opactwo w Mogilnie.

W służbie państwowej działał jako sekretarz królewski oraz jako referendarz koronny.

W 1711 r. otrzymał prowizję papieską na biskupstwo inflanckie. Na biskupstwo poznańskie otrzymał nominację króla Augusta II 15 lutego 1716 r. Kapituła dokonała jego wyboru miesiąc później, 16 marca. Objęcia biskupstwa dokonał 22 września t.r. przez swojego pełnomocnika, dziekana kapituły poznańskiej i sufragana kamienłeckiego, Stanisława Kierskiego. Rządy diecezją poznańską zdał w 1720 r. przenosząc się już wcześniej na biskupstwo włocławskie. Od 1739 r. był arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem Polski.

Pod koniec swoich czteroletnich rządów w diecezji poznańskiej odbył Szembek synod. Jegb zwołanie zapowiedział na listopadowej kapitule generalnej w 1719 r. Zapewne już wtedy, chociaż źródła pisane o tym nie wspominają, podał biskup nie tylko datę zwołania, ale wskazał na Warszawę jako miejsce, gdzie synod miałby się odbyć. Wysunięto wtedy zastrzeżenia co do terminu, który uznano za zbyt bliski. Samo miejsce odbycia planowanego synodu nie było także zbyt dogodne dla duchowieństwa wielkopolskiego, które stanowilo trzy czwarte kleru całej poznańskiej diecezji.

Synod odbył się we wtorek i środę 27 i 28 lutego 1720 r. w warszawskiej kolegiacie św. Jana. Uczestnikami byli: preoozyt warszawski i łucki sufrasan Adam Rostkowski,

przedstawiciele poznańskiej kaoituły katedralnej z opatem komendatoryjnym lubińskim Rozdrażewskim, kapituła kolegiaty warszawskiej,. przedstawiciele duchowieństwa miasta Poznania, duchowieństwa warszawskiego, dziekani i plebani. Szembek przewodniczył na synodzie osobiście.

W pierwszym dniu odprawił uroczyste nabożeństwo pontyfikalne i na otwarcie wygłosił dłuższe przemówienie; wspomniał o wizytacji diecezji, którą częściowo sam odbył. W przemówieniu podkreślił także, że synod ten odbywa się po czterdziestu latach przerwy w życiu synodalnym diecezji. Odczytano później przygotowane już uprzednio ustawy oraz złożono trydenckie wyznanie wiary.

W następnym dniu obrad był obecny także król August II. Czytano dalsze ustawy. Nie zaprotokołowane żadnych zmian ani uzupełnień. Dokonano wyboru sędziów i egzaminatorów synodalnych. Podczas Mszy św. kazanie głosił kanonik warszawski, Jan Humański. Synod kończyło przemówienie biskupa i uroczyste Te Deum. O synodzie informują nas szczegółowo jego akta i uchwały ogłoszone drukiem jeszcze w 1720r.

Statuty synodalne opublikowano w liczbie 34 artykułów; wśród nich obszerny artykuł dotyczący heretyków (Cap. II), który zawiera zbiór najważniejszych tekstów Pisma św., pism Ojców Kościoła, postanowienia buli i dekretów papieskich, uchwały soborów powszechnych i polskich synodów prowincjalnych, postanowienia prawa rzymskiego, dekrety oraz edykty królewskie, konstytucje sejmowe, dekrety książąt mazowieckich i wiele innych materiałów dotyczących tej problematyki. Jest to więc obszerny i uczony traktat prawniczy, zredagowany w tonie dość polemicznym, pełen ostrych i agresywnych wycieczek. W tym też duchu zredagowano końcowe, praktyczne wnioski, zalecające zakazy zawierania umów z heretykami, wynajmowania domów itp. Podobnie obszerny jest artykuł o śydach (Cap. XXXII). Zawiera on zesta wienie różnorodnych tekstów prawniczych, dzieląc je na trzy grupy zgodnie z ich pochodzeniem. Są więc materiały zawarte w ogólnym prawie kanonicznym, w konstytucjach synodów prowincjalnych, w statutach i konstytucjach Królestwa Polskiego. Jest też wiele innych interesujących artykułów, jak np. o ceremoniale uroczystego i procesjonalnego zanoszenia wiatyku do chorych (Cap. VIII, IX), o prowizorach kościelnych (Cap.XII), o dziekanach i promotorach dobrego porządku (Cap. XX), o archiwach kościelnych (XXII).

Bardzo ważny i ze wszech miar interesujący jest artykuł o procesach w sprawie czarów (Cap. XXXI). Ukazuje on wyraźnie stanowisko Kościoła wobec niezgodnych z prawem niecnych praktyk, które były właściwie zwyczajnymi samosądami. Synod przytacza uchwalone już dotychczas prawo, tak kościelne, jak i świeckie i wyraźnie oraz pod surowymi karami zabrania na własną rękę przeprowadzać tego typu procesy.

Wśród dodatków do opublikowanych statutów synodalnych dołączono zbiór niektórych praw Królestwa Polskiego wydanych przeciwko heretykom i inne. Na końcu zaś umieszczono dwa formularze powoływania promotorów dobrego porządku w poszczególnych dekanatach.

Synod z 1720 r. pozostawił po sobie najciekawsze statuty synodalne, jakie zachowały się do naszych czasów, głównie z uwagi na ich przebogatą treść oraz wszechstronne opracowywanie każdego zagadnienia prawnego. Redaktor statutów zgromadził dla niektórych zagadnień obfity materiał prawno-histo-ryczny, sięgał także do Pisma św. i do tekstów patrystycznych.

Ks. Konrad Lutyński

źródło: „Synody Kościoła Poznańskiego w przeszłości cz. 2.” Str. 7-8

www.archpoznan.org.pl/synod